Қандас мәртебесі 2026: алу тәртібі, құжаттар, квота, ҚАЗТЕСТ, азаматтық

Қазақстанда қандас мәртебесі 2026 жылы бұрын республика азаматтығында болмаған этникалық қазақтарға тек қоныстандыру өңірлеріне қоныс аударған жағдайда және ұзарту құқығынсыз 5 жыл мерзімге беріледі. 2026 жылдан бастап мәртебеге апаратын жол migration.enbek.kz порталынан басталады: ҚАЗТЕСТ, электрондық сауалнама, тексерулер мен әңгімелесу, ал критерийлік бағалаудан өткені туралы хабарламадан кейін ғана — қабылдау өңірінің жергілікті атқарушы органына өтініш. Төменде — кім этникалық қазақ болып саналады, өңірлік квота деген не, қандай құжаттар тапсырылады, комиссия қалай жұмыс істейді және куәлік алғаннан кейін не болады.

Қандас кім және оның этникалық қазақтан айырмашылығы неде

Қандас мәртебесін беру қағидалары — Еңбекмині (МТСЗН) № 41, ІІМ № 60 және ЖИЦДМ (МИИЦР) № 47 30.01.2026 жылғы бірлескен бұйрығына 2-қосымша, 10.04.2026 жылғы редакциясында — екі ұғымды ажыратады.

• Этникалық қазақ — қазақ ұлтының шетелдігі немесе азаматтығы жоқ адамы.
• Қандас — Қазақстан Республикасының азаматтығында бұрын болмаған, тиісті мәртебе алған этникалық қазақ және (немесе) оның қазақ ұлтының отбасы мүшелері.

Яғни ұлттың өзі мәртебе бермейді. Мәртебе — рәсімнің нәтижесі және ол өңірге байланған: тек Үкімет айқындаған қоныстандыру өңірлеріне міндетті түрде қоныс аударған жағдайда, ұзартусыз 5 жылға беріледі. Қандас куәлігінің қолданылу мерзімі мәртебе алған сәттен бастап бес жыл өткенде тоқтатылады.

Қоныстандыру өңірлері және квота

Мәртебе бойынша көрсетілетін қызметті беруші — Үкіметтің 04.09.2023 жылғы № 765 қаулысымен айқындалған өңірлердің жергілікті атқарушы органдары. Тұрақты тұруға рұқсат (РПП) берудің пилоттық тәртібі бойынша бұл — Ақмола облысы (Қосшы қаласын, Аршалы және Целиноград аудандарын қоспағанда), Шығыс Қазақстан, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстары, Абай және Ұлытау облыстары.

Өңірлердің ішінде қандастарды қабылдаудың өңірлік квотасы қолданылады. Квотаға енгізу және мәртебе беру туралы өтініштерді қандастарды қабылдау жөніндегі комиссия қарайды; оның құрамына мәслихат депутаттары, мемлекеттік органдар мен қоғамдық ұйымдардың өкілдері кіреді. Нақты әкімшілік-аумақтық бірлікте квотаның болмауы, сондай-ақ этникалық қазақтың қоныстандыру үшін ұсынылған аумақтан бас тартуы — бас тартудың тікелей негізі. Сондықтан қоныстандыру өңіріне көшуге келісім порталдағы сауалнамада-ақ тіркеледі — бұл «Сапар туралы ақпарат» бөлімінің жеке жолағы.

1-қадам. ҚАЗТЕСТ және migration.enbek.kz сауалнамасы

Пилоттық тәртіп этникалық қазақтарға толық көлемде қолданылады: ҚАЗТЕСТ жүйесі бойынша тестілеу «оның ішінде қандас мәртебесін беру үшін» өткізіледі. Формат бірыңғай — app.testcenter.kz сайтында онлайн, 1 сағат 10 минут, 60 сұрақ: тыңдалым — 20 минутта 20 тапсырма, оқылым — 50 минутта 40 тапсырма, әр блок бойынша шекті деңгей 70 %. Нәтиже — 3 жұмыс күні ішінде; балл жетпесе — 30 күнтізбелік күн ішінде екі реттен артық емес қайта тапсыру. Көптеген қандас үшін қазақ тілі — ана тілі, бірақ кирилл графикасында жазбаша оқылым форматы дайындықты қажет етеді: шыққан елдерде араб немесе латын графикасы қолданылады.

Сертификатпен 13 бөлімнен тұратын сауалнама ашылады. Жүйе сегіз критерий бойынша балл есептейді: жас — 110-ға дейін, білім — 150-ге дейін, қазақ тілі — 120-ға дейін, орыс және ағылшын тілдері — әрқайсысы 60-қа дейін, Қазақстандағы және шетелдегі тәжірибе — әрқайсысы 80-ге дейін, бейімделгіштік — 80-ге дейін, қосымша шарттар — 200-ге дейін (45 жастағы және одан асқан өтініш берушілер үшін — отбасылық факторлар, ҚР-дағы туыстар); денсаулық коэффициенті 0-ден 1-ге дейін. Өту балы — 600. Балл жетпегенде қайта сауалнама — 1 айдан кейін, содан соң 3 айдан кейін, одан әрі 6 айда бір рет.

2-қадам. Тексерулер мен әңгімелесу

Мәліметтер «Қандас» ААЖ-ға беріледі, онда ішкі істер және ұлттық қауіпсіздік органдары 20 жұмыс күні ішінде құқық бұзушылықтарды және тыйым салынған ұйымдарға ықтимал қатыстылықты тексереді. Әңгімелесуге жіберілгені туралы хабарлама 2 жұмыс күні ішінде келеді. Әңгімелесу 5 жұмыс күні ішінде онлайн немесе офлайн өтеді; визалық елдерден келетін этникалық қазақтар C1 визасын рәсімдеу кезінде оны Қазақстанның шетелдік мекемесінде өтеді. Нәтиже — 2 жұмыс күні ішінде; критерийлік бағалаудан өткені туралы хабарлама 1 жыл жарамды. Бүкіл цикл — 29 жұмыс күнінен аспайды.

3-қадам. Мәртебе беру туралы өтініш

Өтініш қабылдау өңіріне мына тәсілдердің бірімен беріледі: migration.enbek.kz порталы, порталдың мобильді қосымшасы, Қазақстанның шетелдік мекемесі (шетелде тұратындар үшін), ХҚКО немесе egov.kz арқылы. Қызмет тегін, мерзімі — 30 жұмыс күні. Өтініш берушінің таңдауы бойынша қызмет «бір өтініш» қағидаты бойынша көрсетіледі — бір жүгіну бойынша бірнеше мемлекеттік қызметтің жиынтығы; нәтижесі — қандас куәлігі.

Құжаттар

«Қандас мәртебесін беру» қызметіне қойылатын негізгі талаптар тізбесі бойынша жалпы тәртіппен мыналар тапсырылады:

1. еркін нысандағы өмірбаян;
2. өтініш беруші мен отбасы мүшелерінің жеке басын куәландыратын құжаттардың қазақ немесе орыс тіліне нотариат куәландырған аудармасы бар көшірмелері;
3. қазақ ұлтына жататынын растайтын құжаттардың көшірмелері: туу туралы куәлік, шетелдік паспорт, азаматтығы жоқ адамның куәлігі, шыққан елдің арнайы органдарының өзге де ресми құжаттары — егер Қазақ ұлтына жататынын айқындау жөніндегі комиссияның ұсынымы болмаса;
4. критерийлік бағалаудан өткені туралы хабарлама.

Құжаттар салыстырып тексеру үшін түпнұсқада және көшірмеде тапсырылады, түпнұсқалар (өмірбаяннан басқа) қайтарылады. Жеке басты куәландыратын құжаттар туралы мәліметтерді көрсетілетін қызметті беруші электрондық үкімет шлюзі арқылы мемлекеттік жүйелерден алады.

Қарау қалай өтеді

Кезең	Мерзім
Пакеттің толықтығы мен дұрыстығын тексеру	1 жұмыс күні
Ішкі істер және ұлттық қауіпсіздік органдарына сұрау салу	жіберуге 1 жұмыс күні, жауапқа 20 жұмыс күні
Комиссияға беру	3 жұмыс күні
Комиссияның қарауы, хаттамамен ұсыным, отырыстың бейнежазбасы	3 жұмыс күні
Көрсетілетін қызметті берушінің мәртебе беру немесе бас тарту туралы шешімі	1 жұмыс күні
ЖСН тексеру, бейімдеу және ықпалдастырудың жеке жоспарын бекіту, куәлік беру	3 жұмыс күні

Пакет толық болмаса немесе құжаттардың мерзімі өтсе, қабылдаудан қолхатпен бас тартылады. Егер көрсетілетін қызметті берушіде дәлелді ескертулер болса, өтініш берушіге бас тарту туралы алдын ала шешім жіберіледі және 2 жұмыс күнінен кешіктірмей тыңдау тағайындалады — бұл түпкілікті бас тартуға дейін түсініктеме беру мүмкіндігі.

Қандас куәлігі өтініш беруші шешімде көрсетілген қоныстандыру өңіріне келгеннен кейін 3 күн ішінде беріледі; мәртебе мерзімі келген және куәлік алған күннен бастап есептеледі. Шешімде белгіленген мерзімде келмеу мақұлдауды жояды.

Этникалық қазақтарға арналған визалар

Визалық елдердің азаматтарына тұрақты тұру мақсатында келу үшін C1 визасы көзделген — көп мәртелік, 1 жылға дейін. Оны шетелдік мекеме ІІМ-мен келіспей, ұлты туралы құжаттар (егер паспортта жазба болмаса), квотаға басым тәртіппен енгізілу құқығы туралы құжаттар (бар болса) және Денсаулық сақтау министрлігінің № 664 бұйрығы бойынша аурулардың жоқтығы туралы медициналық анықтама негізінде береді. Жеке сапарлар үшін этникалық қазақтарға C10 визасы рәсімделеді — 3 жылға дейінгі көп мәртелік. РПП-ға өтініш бергенде этникалық қазақтар қолда бар визаның санатына қарамастан қабылданады.

Мәртебеден кейін: бейімдеу, РПП, азаматтық

Қандаспен Жұмыс күшінің ұтқырлығын арттыру үшін ерікті түрде қоныс аудару қағидалары (22.06.2023 жылғы № 234 бұйрық) бойынша 5 жылға әлеуметтік келісімшарт жасалады. Көрсетілетін қызметті беруші бейімдеу және ықпалдастырудың жеке жоспарын бекітеді; бейімдеу қызметтері ақпараттық, заңгерлік, әлеуметтік, медициналық және білім беру қызметтерін қамтиды. ЖСН болмаған жағдайда ол «Көші-қон полициясы» АЖ арқылы автоматты түрде қалыптастырылады.

Критерийлік бағалаудан өткені туралы хабарлама екі қызметке де — мәртебе беруге және тұрақты тұруға рұқсат беруге — жол ашады. РПП үшін этникалық қазақтар Қағидалардың 5-тармағындағы жалпы тізбе бойынша құжаттар тапсырады: қолданылу мерзімі 180 күннен асатын паспорт, өтініш-сауалнама, соттылығының жоқтығы туралы анықтама, тұрғын үй туралы құжат, 028/у медициналық анықтамасы, фото, 4 АЕК мемлекеттік баж, дактилоскопия, азаматтық елінің келісімі. ІІМ-нің № 992 жалпы қағидаларында ҚХР азаматтары — этникалық қазақтар соттылығының жоқтығы туралы анықтамадан, ал жалпы этникалық қазақтар төлем қабілеттілігін растаудан босатылған; 2026 жылғы пилоттық тәртіпте төлем қабілеттілігінен босатылғандардың тізбесі басқаша тұжырымдалған, ал қандас мәртебесін жою негіздерінің қатарында РПП алғанға дейін бес жыл ішінде төлем қабілеттілігін растамау тікелей аталған. Осы екі құжат бойынша жеңілдіктердің көлемі жүгінген күні расталады.

Одан әрі — азаматтық. Пилоттық қағидалар Қандас мәртебесіне және Қазақстан Республикасының азаматтығына оңайлатылған (тіркеу) тәртіппен үміткер адамдардың қазақ ұлтына жататынын айқындау жөніндегі комиссияға сілтеме жасайды — бұл «Халықтың көші-қоны туралы» Заңның 11-бабы 11-1-тармақшасының нормасы. Азаматтық алу қандас мәртебесін автоматты түрде тоқтатады. Азаматтыққа қабылдау шарттары мен мерзімдері жеке заңнамамен реттеледі және өтініш беру сәтінде нақтыланады.

Мәртебені жою негіздері

• Қазақстан Республикасының азаматтығын алу;
• бұрын ҚР азаматтығында болу фактілерінің немесе этникалық тегін жоққа шығаратын фактілердің анықталуы;
• тұрақты тұру үшін басқа өңірлерге кету;
• РПП алғанға дейін бес жыл ішінде шоттағы төлем қабілеттілігін растамау;
• РПП алған сәттен азаматтық алғанға дейін еңбек өтілі мен ресми табысты жыл сайын растамау;
• қоғамдық тәртіпке қарсы (2 және одан көп), басқару тәртібіне қарсы әкімшілік құқық бұзушылықтар, жол қозғалысы қағидаларын жүйелі бұзу (3 және одан көп);
• ауыр және аса ауыр қылмыстар, қылмыстық теріс қылық үшін сотталу, өтелмеген соттылық.

Сұрақтар мен жауаптар

Этникалық қазаққа ҚАЗТЕСТ керек пе?
Иә. Пилоттық тәртіп тестілеуді қандас мәртебесіне үміткерлерге тікелей қолданады. Қағидаларда бұл санат үшін босату көзделмеген.

Қандастар квотасы деген не және оны қайдан тексеруге болады?
Қоныстандыру өңірлеріндегі қабылдаудың өңірлік квотасы. Нақты аудандағы квотаның болуы өтініш бергенге дейін қабылдау өңірінің жергілікті атқарушы органында нақтыланады; квотаның болмауы — бас тарту негізі.

Астанада немесе Алматыда тұрып мәртебе алуға бола ма?
Жоқ. Мәртебе тек қоныстандыру өңірлеріне қоныс аударған жағдайда беріледі. 5 жыл өткенге дейін басқа өңірлерге кету мәртебені жояды.

Ұлтты қандай құжаттар растайды?
Туу туралы куәлік, паспорт, азаматтығы жоқ адамның куәлігі немесе шыққан елдің өзге де ресми құжаттары. Олар болмаса — Қазақ ұлтына жататынын айқындау жөніндегі комиссияның ұсынымы.

Қызмет ақылы ма?
Қандас мәртебесін беру — тегін. ҚАЗТЕСТ әр талпыныс үшін онлайн төленеді; РПП үшін 4 АЕК мемлекеттік баж алынады.

Мәртебеден кейін азаматтықты қалай алуға болады?
РПП арқылы және одан әрі — азаматтық туралы заңнамада белгіленген тәртіппен; этникалық қазақтар үшін бейінді комиссияның қатысуымен оңайлатылған (тіркеу) тәртіп көзделген. Егжей-тегжейі жүгінген күні расталады.

SHANYRAQ Legal қалай көмектеседі

ҚАЗТЕСТ пен сауалнамаға дайындаймыз, ұлты туралы құжаттар мен аудармаларды тексереміз, квотаны ескере отырып өңір таңдауға және шетелдік мекемеде немесе портал арқылы өтініш рәсімдеуге көмектесеміз, ескертулер болғанда тыңдауды және одан кейінгі РПП-ға өтініш беруді сүйемелдейміз. Жұмыс құрамы — тұруға ықтиярхат (ВНЖ) қызметі бетінде. Тізбелер — құжаттар чек-листтерінде; тест форматы туралы — «ВНЖ үшін ҚАЗТЕСТ» мақаласында.

28.09.2026 жағдайы бойынша өзекті. Ақпарат анықтамалық сипатта; талаптар мен тарифтерді уәкілетті органдар белгілейді және өтініш берілген күні расталады.